Śmierć właściciela firmy zwykle oznacza otwarcie spadku, ustalanie udziałów spadkobierców i ryzyko podziału majątku. W fundacji rodzinnej mechanizm jest inny, stąd kwestia spadek a fundacja rodzinna budzi tyle kontrowersji.
Jeżeli udziały w spółce, nieruchomości albo inne aktywa zostały skutecznie wniesione do fundacji, ich właścicielem jest fundacja rodzinna jako odrębna osoba prawna. Po “odejściu” fundatora majątek ten nie wchodzi więc do jego spadku i nie staje się współwłasnością spadkobierców.
Co dziedziczą spadkobiercy fundatora?
Spadkobiercy dziedziczą majątek, który w chwili śmierci nadal należał do fundatora i nie został wniesiony do fundacji. Nie przejmują natomiast automatycznie mienia fundacji, statusu fundatora ani związanych z nim uprawnień. Ustawa o fundacji rodzinnej wyraźnie stanowi, że prawa i obowiązki fundatora są niezbywalne. Fundator może jednak wcześniej powierzyć wykonywanie określonych uprawnień innej osobie, wskazując to w statucie. Zakres tych uprawnień jest przy tym szeroki, od funkcji nadzorczych po nawet możliwość zmiany treści statutu fundacji rodzinnej.
Podobnie wygląda sytuacja spadkobierców po zmarłym beneficjencie. Sam status beneficjenta oraz jego prawa i obowiązki nie przechodzą automatycznie na spadkobierców. Wyjątek dotyczy wierzytelności beneficjenta. Oznacza to, że istniejące już roszczenie o należne świadczenie może wejść do spadku, choć każdorazowo wymaga to oceny statutu i konkretnego roszczenia. Dzieci zmarłego beneficjenta nie stają się jednak beneficjentami wyłącznie dlatego, że są jego spadkobiercami.
Statut zamiast podziału firmy
To statut przesądza, kto będzie korzystał z majątku fundacji po śmierci fundatora. Można wskazać konkretne osoby albo określić sposób ustalania kolejnych beneficjentów. Statut może również różnicować świadczenia, uzależniać je od wieku, wykształcenia lub innych warunków oraz określać zasady wpływu poszczególnych osób na fundację.
Śmierć fundatora sama w sobie nie powoduje rozwiązania fundacji rodzinnej. Co do zasady nadal działa zarząd, a kompetencję do powoływania i odwoływania jego członków przejmuje po fundatorze rada nadzorcza. Gdy jej nie ustanowiono, kompetencję tę przejmuje zgromadzenie beneficjentów. Dlatego plan sukcesji musi obejmować nie tylko benefity i świadczenia, lecz także zasady zarządzania i rozwoju fundacji. Fundację rodzinną można również ustanowić w testamencie.
Fundator może wówczas wskazać osoby tworzące pierwszy zarząd, a fundacja może zostać powołana do spadku. Aby mogła dziedziczyć, musi jednak zostać wpisana do rejestru w ciągu dwóch lat od ogłoszenia testamentu. Ten model wymaga szczególnej precyzji, ponieważ po śmierci fundatora nie będzie już możliwa korekta testamentu i uzupełnienie przeoczonego mechanizmu sukcesji.
Czy fundacja rodzinna wyłącza zachowek?
Nie. Wniesienie majątku do fundacji nie wygasza automatycznie roszczeń najbliższych członków rodziny. Fundusz założycielski, który zmarły wniósł do fundacji, może powiększyć podstawę obliczenia zachowku. Jeżeli jednak fundator wniósł go ponad dziesięć lat przed śmiercią, co do zasady fundusz ten nie wchodzi do tej podstawy, chyba że fundacja dziedziczy po fundatorze. Z zachowaniem ustawowej kolejności uprawniony może dochodzić roszczenia także od fundacji rodzinnej. Zasady te określa Kodeks cywilny.
Co stanie się z majątkiem po rozwiązaniu fundacji rodzinnej?
O jego przeznaczeniu powinien rozstrzygać statut. Jeżeli fundator zmarł, nie ma beneficjenta uprawnionego do otrzymania mienia po rozwiązaniu fundacji, a statut nie reguluje tej kwestii, majątek przypada spadkobiercom fundatora. Fundacja rodzinna nie likwiduje zatem prawa dziedziczenia.
