Fundacja rodzinna to nie tylko narzędzie sukcesji i ochrony majątku, ale również odrębny podmiot prawa, którego funkcjonowanie opiera się na działaniach zarządu. To właśnie członkowie tworzący zarząd fundacji rodzinnej odpowiadają za bieżące prowadzenie jej spraw. Do zadań należy również realizację celów określonych przez fundatora oraz prawidłowe gospodarowanie majątkiem. Wraz z tymi uprawnieniami pojawia się jednak realna odpowiedzialność. Zarówno cywilna, jak i organizacyjna.
Rola zarządu w fundacji rodzinnej
Zarząd fundacji rodzinnej pełni kluczową funkcję w całej strukturze. To organ, który reprezentuje fundację na zewnątrz, podejmuje decyzje gospodarcze i dba o zgodność działań fundacji z przepisami prawa oraz jej statutem. Członkowie zarządu muszą działać w interesie fundacji, a nie poszczególnych beneficjentów czy nawet samego fundatora.
W praktyce oznacza to konieczność zachowania należytej staranności. Mowa o podejmowaniu przemyślanych decyzji inwestycyjnych oraz unikaniu działań, które mogłyby narazić fundację rodzinną na straty finansowe lub odpowiedzialność prawną.
Zgodnie z ustawą do zadań członków zarządu należą zatem prowadzenie spraw fundacji rodzinnej oraz jej reprezentowanie. Katalog zawiera również realizację celów fundacji rodzinnej określonych w statucie i podejmowanie czynności związanych z zapewnieniem płynności finansowej oraz wypłacalności fundacji rodzinnej. Do zadań zarządu należy również tworzenie, prowadzenie i aktualizowanie listy beneficjentów. Zarząd fundacji rodzinnej także informuje beneficjenta o przysługującym mu świadczeniu i je realizuje.
Odpowiedzialność członków zarządu wobec fundacji rodzinnej
Jednym z najważniejszych aspektów funkcjonowania zarządu jest odpowiedzialność cywilna. Członkowie zarządu fundacji rodzinnej mogą ponosić odpowiedzialność za szkody wyrządzone fundacji wskutek działań sprzecznych z prawem, statutem lub zasadami należytej staranności. Dotyczy to zarówno działań aktywnych, jak i zaniechań, które doprowadziły do negatywnych konsekwencji majątkowych.
Odpowiedzialność ta ma charakter osobisty, co oznacza, że w określonych sytuacjach członek zarządu może odpowiadać własnym majątkiem. To szczególnie istotne w przypadku podejmowania ryzykownych decyzji inwestycyjnych lub nieprawidłowego wykonywania obowiązków wobec fundacji rodzinnej.
Istotne jest przy tym, że odpowiedzialność ta może być wyłączona. Członek zarządu nie narusza bowiem obowiązku dołożenia należytej staranności, jeżeli postępująe w sposób lojalny wobec fundacji rodzinnej oraz działa w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, w tym na podstawie informacji, analiz i opinii, które muszą być w danych okolicznościach uwzględnione przy dokonywaniu starannej oceny.
Odpowiedzialność wobec beneficjentów i fundatora
Choć zarząd nie działa bezpośrednio na rzecz beneficjentów, jego decyzje mają bezpośredni wpływ na realizację świadczeń oraz stabilność finansową. Działania skutkujące uszczupleniem majątku fundacji lub brakiem możliwości realizacji celów fundacyjnych, wywołują ryzyko sporów z beneficjentami lub fundatorem. Przykładowo, mowa tutaj o odpowiedzialności za spełnienie świadczenia na rzecz nieuprawnionego beneficjenta.
Oczywistym jest, że beneficjent, na rzecz którego spełniono świadczenie wbrew przepisom prawa lub postanowieniom statutu, jest obowiązany do jego zwrotu. Odpowiedzialność ta dotyczy przy tym również zarządu. Członkowie zarządu, którzy ponoszą odpowiedzialność za spełnienie takiego świadczenia, odpowiadają za jego zwrot fundacji rodzinnej solidarnie z tym beneficjentem. Skoro solidarnie, to wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od członków zarządu lub beneficjenta. Może domagać się łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna. Jednocześnie zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych. Oczywiście istnieje tutaj również roszczenie regresyjne, tj. dochodzenia zwrotu, ale o tym w innym artykule.
Odpowiedzialność podatkowa i finansowa zarządu
Członkowie zarządu fundacji rodzinnej powinni mieć świadomość, że ich odpowiedzialność nie kończy się na relacjach wewnętrznych. W określonych sytuacjach mogą oni odpowiadać również za zobowiązania publicznoprawne, w tym podatkowe. Analogicznie do np. spółki z o.o., w fundacji rodzinnej członkowie organów zarządzających mogą odpowiadać za zaległości podatkowe.
Prawidłowe rozliczenia podatkowe, terminowe składanie deklaracji oraz zgodność działań fundacji z przepisami fiskalnymi to obszary, na które warto uważać. Jednocześnie, tzw. dobre praktyki znane np. z działań zarządu spółki z o.o. powinny uchronić również członków zarządu fundacji rodzinnej.
W katalogu odpowiedzialności znajdzie się również odpowiedzialność wobec Krajowej Administracji Skarbowej, a także m.in. odpowiedzialność na gruncie KKS, KC, KK czy prawa upadłościowego. Odpowiedzialność ta nie powinna przy tym specjalnie odstraszać, gdyż są to tradycyjne obostrzenia znane z praktyki gospodarczej. Tutaj również dobre praktyki wpracowane przez lata funkcjonowania tradycyjnego prawa handlowego powinno być wystarczające.
Jak zadbać o członków zarządu fundacji rodzinnej?
Odpowiedzialność członków zarządu fundacji rodzinnej nie oznacza, że pełnienie tej funkcji musi wiązać się z nadmiernym ryzykiem. Kluczowe znaczenie ma precyzyjny statut fundacji, jasno określający zakres kompetencji zarządu, procedury podejmowania decyzji oraz mechanizmy kontroli.
Równie ważne jest korzystanie z profesjonalnego wsparcia prawnego i podatkowego, zwłaszcza przy bardziej złożonych operacjach finansowych. Dobrą praktyką jest także dokumentowanie decyzji zarządu, co w razie sporu pozwala wykazać, że działania były podejmowane w sposób prawidłowy.
Dlaczego temat odpowiedzialności zarządu jest tak istotny i czy to wszystko?
Odpowiedzialność członków zarządu fundacji rodzinnej to temat, który często bywa bagatelizowany na etapie planowania sukcesji. Tymczasem to właśnie zarząd decyduje o tym, czy fundacja rodzinna będzie stabilnym narzędziem ochrony majątku, czy źródłem problemów prawnych i finansowych. Kwestia odpowiedzialności to przy tym praktycznie osobny obszar praktyki. W tym artykule skupiamy się zatem na tym co najbardziej charakterystyczne dla fundacji rodzinnej. Opisana tutaj odpowiedzialność prawna, to jedno, a tzw. odpowiedzialność praktyczna, to drugie. Sposoby podejmowania uchwał, regulaminy, podejmowanie decyzji i postanowienia statutowe, to sprawy, które lepiej poznać przed podjęciem dalszych kroków. Na szczęście da się to poznać, zrozumieć i przyswoić.
Świadomość zakresu odpowiedzialności pozwala przyszłym członków zarządu lepiej przygotować się do pełnienia tej roli, a fundatorom dobrać odpowiednich kandydatów do zarządu. W efekcie fundacja rodzinna może skutecznie realizować swoje cele przez wiele lat, zgodnie z wolą fundatora i w interesie przyszłych pokoleń.